ads
ads
कायद्याने राममंदिर मान्य!

कायद्याने राममंदिर मान्य!

►मुस्लिम पक्षकार अन्सारीची भूमिका, अयोध्या, २० नोव्हेंबर – अयोध्येतील…

एकाला फाशी, दुसर्‍याला जन्मठेप

एकाला फाशी, दुसर्‍याला जन्मठेप

►१९८४ मधील शीखनरसंहार; ३४ वर्षांनंतर निकाल, नवी दिल्ली, २०…

भक्तांची श्रद्धा चिरडू देणार नाही : अमित शाह

भक्तांची श्रद्धा चिरडू देणार नाही : अमित शाह

नवी दिल्ली, २० नोव्हेंबर – स्वामी अय्यप्पांच्या भक्तांशी केरळ…

काश्मीर पाकिस्तानचेच शाहिद आफ्रिदीची सारवासारव

काश्मीर पाकिस्तानचेच शाहिद आफ्रिदीची सारवासारव

इस्लामाबाद, १८ नोव्हेंबर – पाकिस्तानमधील राज्यकर्त्यांना देशाचा भाग असलेले…

अमेरिका भारताला देणार २४ पाणबुडीभेदी हेलिकॉप्टर्स

अमेरिका भारताला देणार २४ पाणबुडीभेदी हेलिकॉप्टर्स

►२०० अब्ज डॉलर्सचा व्यवहार, वॉशिंग्टन, १७ नोव्हेंबर – चीन…

मल्ल्यासाठी तिहारच योग्य

मल्ल्यासाठी तिहारच योग्य

►ब्रिटनच्या न्यायालयाचे शिक्कामोर्तब, लंडन, १७ नोव्हेंबर – सार्वजनिक आणि…

मराठा आरक्षणावरून विरोधकांमध्ये फूट

मराठा आरक्षणावरून विरोधकांमध्ये फूट

मुस्लिम आरक्षणावरून सभागृहात गदारोळ, राजदंड पळवला, मुंबई, २० नोव्हेंबर…

विधानसभा कामकाजास ‘वंदे मातरम’ने सुरुवात

विधानसभा कामकाजास ‘वंदे मातरम’ने सुरुवात

मुंबई, १९ नोव्हेंबर – महाराष्ट्र विधानसभेच्या हिवाळी अधिवेशनाच्या कामकाजास…

मराठा आरक्षणावर उद्या हायकोर्टात सुनावणी

मराठा आरक्षणावर उद्या हायकोर्टात सुनावणी

मुंबई, १९ नोव्हेंबर – मराठा आरक्षणाचा प्रश्‍न तातडीने निघाली…

तापमानवाढीचा धोका वाढतोय

तापमानवाढीचा धोका वाढतोय

॥ विशेष : अ‍ॅड. गिरीश राऊत | विकास पृथ्वीची…

अपनी अकल लगाओ!

अपनी अकल लगाओ!

॥ मानसरंग : मयुरेश डंके | गेटवे ऑफ इंडिया,…

राफेल सुनावणी : अर्धे नुकसान, अर्धा फायदा

राफेल सुनावणी : अर्धे नुकसान, अर्धा फायदा

॥ सारांश : ल.त्र्यं. जोशी | एक बाब मात्र…

फोर्ब्सच्या यादीत अक्षयची बाजी

फोर्ब्सच्या यादीत अक्षयची बाजी

‘फोर्ब्स’ने नुकतीच सर्वाधिक कमाई करणार्‍या अभिनेत्यांच्या नावाची यादी जाहीर…

सनीला साकारायची होती ऐतिहासिक चित्रपटात भूमिका

सनीला साकारायची होती ऐतिहासिक चित्रपटात भूमिका

बॉलिवूडची बेबी डॉल म्हणजेच सनी लिओनीचे नाव इंटरनेटवर सर्वाधिक…

गरज असताना सार्‍यांनीच पाठ फिरवली!

गरज असताना सार्‍यांनीच पाठ फिरवली!

‘रेस- ३’ चित्रपटातून बॉलिवूडमध्ये कमबॅक करणारा अभिनेता बॉबी देओल…

पंचांग
वार: | तिथी:
नक्षत्र: | राशी:
करण: | योग:
सूर्योदय: 06:36 | सूर्यास्त: 17:48
अयनांश:
Home » आसमंत, डॉ.परीक्षित स. शेवडे, पुरवणी, स्तंभलेखक » चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला…

चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला…

॥ टेहळणी : डॉ.परीक्षित स. शेवडे |

Sri Ganesh 14 Vidya 64 Kala

Sri Ganesh 14 Vidya 64 Kala

भारतीय संस्कृतीत काम हा विषय वर्ज्य मानला आहे, अशी ओरड काही जण करताना आढळतात. खरेतर ज्या भूमीत कामशास्त्राचा जन्म झाला; जिथे खजुराहो-हळेबीडसारखी कामशास्त्रीय विषयाशी संबंधित शिल्पकाम केलेली मंदिरे आहेत, तिथे हा विषय वर्ज्य का बरे मानला असेल? यावनी आक्रमणानंतर मात्र या विषयाशी संबंधित मानसिकता बदलत गेली. याला या वासनांध शासकांचे लैंगिक अत्याचार कारणीभूत होते. आजही अनेक मंदिरांतील शिल्पांचे तलवारीने घाव घालून तोडलेले विशिष्ट अवयव या विकृतीची साक्ष देण्यास पुरेसे आहेत. या वासनांधतेचा सामना करण्यासाठी भारतीय समाजमनातही बरेच बदल होत गेले आणि हळूहळू काम हा विषयच जणू चर्चाच न करण्याचा विषय झाला. चार पुरुषार्थांत काम गणला गेला आहे. इतकेच नव्हे, तर या पुरुषार्थाचा शास्त्रोक्त अभ्यास हादेखील आपल्या संस्कृतीचे अंग राहिला आहे. एक महत्त्वाचे उदाहरण पाहू या- आपल्या लाडक्या गणपतीला चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला यांचा अधिपती, असे म्हटले जाते. साहजिकच या चौदा विद्या आणि चौसष्ठ कला कोणत्या? असा प्रश्‍न अनेकांच्या मनात उपस्थित होतो. यांतील १४ विद्या या भारतीय तत्त्वज्ञानात सर्वत्र आढळतात, तर ६४ कला या कामशास्त्रोक्त आहेत! चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला यांची ही धावती ओळख…
चौदा विद्या
चार वेद : १. ऋग्वेद २. यजुर्वेद ३. सामवेद ४. अथर्ववेद
सहा वेदांगे
१. व्याकरण- भाषेतील शब्दांच्या व्यवहाराचे शास्त्र; पाणिनीय व्याकरण. २. ज्योतिष- ग्रहगती तथा सामुद्रिक विद्याज्ञान. ३. निरुक्त- परिभाषांचे अर्थ सांगणारे शास्त्र. ४. कल्प- धार्मिक विधी- व्रतांचे वर्णन करणारे शास्त्र. ५. छंद- काव्यछंद-वृत्ताचे ज्ञान. ६. शिक्षा- शिक्षण, अध्यापन व अध्ययन.
अधिक पुढील चार
१. न्याय. २. मीमांसा. ३. पुराणे. ४. धर्मशास्त्र.
चौसष्ट कला (संदर्भ : वात्स्यायनकृत ‘कामसूत्रम्’)
१. पानक रस तथा रागषाडव योजना- सरबत व इतर पेय तयार करणे. २. धातुवाद- कमी प्रतीच्या धातूचे उच्च धातूत रूपांतरण. ३. दुर्वाच योग- कठीण शब्दांचा अर्थ लावणे. ४. आकर ज्ञान खाणींविषयी वा जमिनीखालील धातूंविषयी ज्ञान असणे. ५. वृक्षायुर्वेद योग- उद्यान तयार करणे. ६. पट्टिकावेत्रवाणकल्प- सुंभ, वेत इत्यादींनी खाट विणणे. ७. वैनायिकी विद्याज्ञान- शिष्टाचार व विनय यांचे ज्ञान असणे. (समोरच्याचे मन ताडण्याची कला.) ८. व्यायामिकी विद्याज्ञान- व्यायामाचे शास्त्रोक्त ज्ञान असणे. ९. वैज्ञापिकी विद्याज्ञान- दुसर्‍याच्या मनावर विजय मिळविणे. (प्रभाव टाकणे.) १०. शुकसारिका प्रलापन- पोपट व मैना यांना मानवी बोली शिकविणे. ११. अभिधान कोश छंदोज्ञान- शब्द व छंद यांचे ज्ञान असणे. १२. वास्तुविद्या- महाल, भवन, राजवाडे, सदन बांधणे. १३. बालक्रीडाकर्म- लहान मुलांचे मनोरंजन करणे वा त्यांच्याशी खेळणे. १४. चित्रशब्दापूपभक्षविपाक क्रिया- उत्तम स्वयंपाक करणे. १५. पुस्तकवाचन- काव्य वा गद्य, नाटक इत्यादी पुस्तके व ग्रंथ वाचणे. १६. आकर्षण क्रीडा- दुसर्‍याला आकर्षित करणे. १७. कौचुमार योग- सौंदर्यप्रसाधने. १८. हस्तलाघव- हस्तकौशल्य. १९. प्रहेलिका – कोटी, उखाणे वा काव्यातून प्रश्‍न विचारणे. २०. प्रतिमाला- अंताक्षरी. २१. काव्यसमस्यापूर्ती- अर्धे काव्य पूर्ण करणे. २२. भाषाज्ञान- देशी-विदेशी अशा विविध बोलींचे ज्ञान असणे. २३. चित्रयोग- चित्रे काढून रंगविणे. २४. कायाकल्प- वृद्ध व्यक्तीला आयुर्वेदोक्त रसायनचिकित्सा देऊन तरुण करणे. २५. माल्यग्रंथविकल्प- वस्त्रप्रावरणांची योग्य निवड करणे. २६. गंधयुक्ती- सुवासिक गंध वा लेप यांची निर्मिती करणे. २७. यंत्रमातृका- विविध यंत्रांची निर्मिती करणे. २८. अत्तरविकल्प- अत्तर बनविणे. २९. संपाठ्य- दुसर्‍याचे बोलणे ऐकून जसेच्या तसे म्हणणे. ३०. धारण मातृका- स्मरणशक्ती वृद्धिंगत करणे. ३१. छलीकयोग- हातचलाखी करून फसविणे. ३२. वस्त्रगोपन- फाटकी वस्त्र शिवणे. ३३. मणिभूमिका- भूमीवर मण्यांची रचना करणे. ३४. द्यूतक्रीडा- द्यूत खेळणे. ३५. पुष्पशकटिकानिमित्त ज्ञान- प्राकृतिक लक्षणाद्वारे भविष्य सांगणे. ३६. माल्यग्रथन- वेण्या, पुष्पमाला, हार, गजरे बनविणे. ३७. मणिरागज्ञान- रत्नांची पारख करणे वा ओळखणे. ३८. मेषकुक्कुटलावक युद्धविधी- बोकड, कोंबडा इ.च्या झुंजी लावणे. ३९. विशेषकच्छेदज्ञान- कपाळावर लावायच्या तिलकांचे साचे करणे. ४०. क्रियाविकल्प- वस्तूच्या क्रियेचा प्रभाव उलटविणे. ४१. मानसी काव्यक्रिया- शीघ्र कवित्व. ४२. आभूषण योजन- सोन्या-चांदी वा रत्नामोत्यांनी शरीर सजवणे. ४३. केशशेखरकापीड ज्ञान- मुकुट बनविणे व केसांत फुले माळणे. ४४. नृत्यज्ञान- नृत्याविषयीचे शास्त्रोक्त सखोल ज्ञान असणे. ४५. गीतज्ञान- शास्त्रीय गायनाचे सखोल ज्ञान असणे. ४६. तंडुलकुसुमावलीविकार- तांदूळ व फुलांची रांगोळी काढणे. ४७. केशमार्जन कौशल्य- मस्तकाला तेलाने मालिश करणे. ४८. उत्सादन क्रिया- अंगाला उटणे लावणे. ४९. कर्णपत्रभंग- पानाफुलांपासून कर्णफुले बनविणे. ५०. नेपथ्ययोग- ऋतुकालानुसार वस्त्रालंकाराची निवड करणे. ५१. उदकघात जलविहार/ जलक्रीडा करणे. ५२. उदकवाद्य- जलतरंग वाजविणे. ५३. शयनरचना- मंचक, शय्या व मंदिर सजविणे. ५४. चित्रकला- नक्षी वेलवुट्टी व चित्रे काढणे. ५५. पुष्पास्तरण- फुलांची कलात्मक शय्या करणे. ५६. नाट्य आख्यायिकादर्शन- नाटकांत अभिनय करणे. ५७. दशनवसनांगराग- दात, वस्त्रे, काया रंगविणे वा सजविणे. ५८. तुर्ककर्म- चरखा व टकळीने सूत काढणे. ५९. इंद्रजाल- गारुडविद्या व जादूटोणा यांचे ज्ञान असणे. ६०. तक्षणकर्म- लाकडावर कोरीव काम करणे. ६१. अक्षरमुष्टिका कथन- करपल्लवीद्वारे संभाषण. ६२. सूत्रसूचिकर्म- वस्त्राला रफू करणे. ६३. म्लेंछीतकला विकल्प- परकीय भाषा ठाऊक असणे. ६४. रत्नरौप्यपरीक्षा- अमूल्य धातू व रत्ने यांची पारख करणे.
या सर्व विद्या आणि कलांमध्ये गणेश ही देवता पारंगत असल्यानेच तिला ‘गुणेश’ अशीही सार्थ संज्ञा आहे. भारतीय संस्कृतीला कोणताही विषय वर्ज्य नव्हता, हे दाखवून देण्याचा हा छोटासा प्रयत्न. चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला यांचा अधिपती असलेल्या गणेशाला साष्टांग नमस्कार!

Posted by : | on : 16 Sep 2018
Filed under : आसमंत, डॉ.परीक्षित स. शेवडे, पुरवणी, स्तंभलेखक.
You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0You can leave a response or trackback to this entry

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Change Language: press Ctrl+g

    छायाचित्रातून

  • पृथ्वीचे पदार्पणातच ‘शॉ’नदार शतक पृथ्वीचे पदार्पणातच ‘शॉ’नदार शतक
  • कोहली, मीराबाईला खेलरत्न कोहली, मीराबाईला खेलरत्न
  • अमित पांघळला बॉक्सिंगचे सुवर्ण अमित पांघळला बॉक्सिंगचे सुवर्ण
  • तेजिंदरपालला सुवर्णपदक तेजिंदरपालला सुवर्णपदक
  • महाराष्ट्राच्या राहीचा सुवर्णभेद महाराष्ट्राच्या राहीचा सुवर्णभेद

हवामान

दृष्टीक्षेपात

व्हिडीओ संग्रह

More in आसमंत, डॉ.परीक्षित स. शेवडे, पुरवणी, स्तंभलेखक (186 of 1154 articles)


राष्ट्ररक्षा : ब्रि. हेमंत महाजन | अ‍ॅस्फ्पामध्ये जर कार्यरत सैनिकावर चार्जशीट दाखल करण्यात आली, तर ते देशाचे सार्वभौमत्व, सुरक्षा आणि ...

×