Home » उपलेख, संपादकीय » खाक झालेल्या ग्रंथांना आम्ही परत आणू शकतो?

खाक झालेल्या ग्रंथांना आम्ही परत आणू शकतो?

•सर्वसाक्षी : श्याम परांडे•

पुस्तकांना जाळणे हे कदाचित सर्वात मोठे अमानवीय कृत्य असेल आणि त्यातही जर ती पुस्तके, मूल्यवान हस्तलिखिते आणि भूर्जपत्रांवर लिहिलेली प्राचीन असतील, तर मग ते नुकसान कधीही भरून निघणारे नसते.
असे असले, तरी ग्रंथालये जाळल्यामुळे होणार्‍या नुकसानाचा अंदाज कट्‌टर द्वेष्टे आणि मारेकर्‍यांना कधीच येऊ शकत नाही. मी निश्‍चितच, मध्य युगातील घटनांबाबत लिहिणार आहे, पण नंतर. आता मी अशा ग्रंथालयाबाबत बोलत आहे, जे बौद्ध आणि हिंदू धर्मावरील कदाचित एकमेव असे असेल. अर्थात एका धार्मिक ग्रंथालयाबाबत.
श्रीलंकेतील जाफना शहरात, कनकेसन्तुरायला जाणार्‍या मार्गावरील, एकदम मनात ठसणार्‍या आणि भारताच्या मदतीने एवढ्यातच उभ्या झालेल्या शुभ्र इमारतीला कुणी टाळू शकत नाही. एखाद्या ग्रंथालयात ३० हजार ग्रंथ असणे, उत्तम मानले जात असले, तरी जाफना ग्रंथालयाला त्याचे अप्रूप नाही. कारण, १ जून १९८१ पर्यंत या ग्रंथालयात एक लाख ग्रंथ तसेच दुर्मिळ हस्तलिखिते होती. कदाचित त्या काळी हे ग्रंथालय आशिया खंडातील सर्वोत्तम असावे. जाफना ग्रंथालय, त्यातील मूल्यवान संदर्भग्रंथ आणि हस्तलिखितांसाठी प्रसिद्ध होते.
एक बेट असलेल्या श्रीलंका देशाच्या दक्षिण भागातील, राजकीय हेतूंनी प्रेरित सिंहला समाजाचा जमाव, पोलिसांच्या सक्रिय पाठिंब्याच्या आधारे, सर्व मानवजातीला अभिमान वाटू शकेल अशा या ग्रंथालयाला जाळण्यासाठी मध्यरात्रीच्या सुमारास जाफना शहरात घुसला. तमीळ आणि सिंहला साहित्याची सर्वोत्कृष्ट हस्तलिखिते जाळून त्याची राख करण्यात आली. हे अक्षम्य असे पापकृत्य होते. असे असले, तरी या अमानवी कृत्याबाबत आजच्या तारखेपर्यंत कुणालाही शिक्षा झालेली नाही. काळाच्या प्रवाहात टिकून राहिलेली एकमेव अशी ही हस्तलिखिते, भूर्जपत्रांवरील दस्तावेज होते, जे पुन्हा कधीही निर्माण करता येणार नाहीत.
या घटनेवर कोलंबो मीडियात कुठेही टीका किंवा ओरड झाली नाही. प्रत्येकाला या ‘धना’ची जाणीव होती, तरीही सर्व जण मौन होते. तालिबान्यांच्या सांस्कृतिक विध्वंसाच्या तुलनेत हे कृत्य काही कमी नव्हते. तरीही, तेव्हा कुणी बोलले नाही आणि आजही कुणी बोलत नाही. पुरातन काळापासून जाफना हे तमीळ व शैव संस्कृतीचे एक सर्वात महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहे. काही ग्रंथ, जसे- यलपनम वैपवमा (जाफनाचा इतिहास) तर कधीही प्राप्त होणारे नव्हते. कारण ही अस्तित्वात असलेली एकमेव प्रत होती. रामायणाच्या लघु-आवृत्त्यादेखील नष्ट झाल्यात. २० व्या शतकाच्या पूर्वार्धात ख्रिश्‍चन मिशनर्‍यांनी प्रकाशित केलेल्या, उदय तरकाई या द्विभाषी नियतकालिकाच्या मायक्रोफिल्म्सदेखील खाक झाल्यात. अनेकांचे असे म्हणणे आहे की, ही घटना (ग्रंथालय जाळण्याची) श्रीलंकेतील यादवी सुरू होण्यामागचे सर्वात मोठे कारण आहे.
तसे पाहिले तर या जाफना ग्रंथालयाची सुरवात अतिशय साधी होती. हे ग्रंथालय प्रारंभी एक छोटे वाचनालय म्हणून सुरू झाले. वाचनाची आवड असणारे काही उत्साही तरुण ते चालवीत. १८४१ मध्ये, या वाचनालयाचे स्वत:च्या इमारतीत, एका ग्रंथालयात रूपांतर झाले. त्यानंतर या ग्रंथालयाने आणि त्याच्या विचक्षण वाचकांनी मग कधीही मागे वळून पाहिले नाही. १९५६ मध्ये हे ग्रंथालय, प्रसिद्ध इंडो-सारासेनिक वास्तुशास्त्रानुसार बांधलेल्या इमारतीत स्थलांतरित झाले. तत्कालीन जाफनाचे महापौर ऑल्फ्रेड दुराईअप्पा यांच्या हस्ते याचे उद्घाटन झाले होते. तेव्हापासून हे ग्रंथालय त्याच्या ग्रांथिक धनासाठी प्रसिद्ध झाले आणि केवळ स्थानिक व जाफनाच्या परिसरातीलच नव्हे, तर तमीळ व सिंहला या दोन्ही भाषेतील मोठ्या संख्येतील विद्वान तसेच बुद्धिमान विद्यार्थी या ग्रंथालयाकडे ओढले जाऊ लागले.
गेल्या तीन दशकांपासून उपद्रवग्रस्त भागात मध्यवर्ती ठिकाणी असलेली जाफना ग्रंथालयाची ही नवीन भव्य, वैभवशाली इमारत, एका वेगळ्या पद्धतीने आपले गमविलेले वैभव पुन्हा प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. गेल्या एक-दोन वर्षांत, या ग्रंथालयाने तमीळ नेत्यांशी चर्चा करण्यासाठी, संयुक्त राष्ट्रसंघाचे सरचिटणीस बान की मून, प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी आणि माजी ब्रिटिश प्रधानमंत्री डेव्हिड कॅमेरून यांना निमंत्रित केले होते.
ग्रंथालये आणि पुस्तके जाळण्याच्या संदर्भात सामान्य भारतीयांना स्मरण असेल अशी एकमेव घटना म्हणजे, नालंदा विद्यापीठाचे ग्रंथालय! मानवी इतिहासात ही घटना कदाचित एकमेव अशी सर्वात दु:खद असावी. हे ग्रंथालय संपूर्ण आशियातून तसेच युरोपातील काही देशांमधून अक्षरश: हजारो विद्यार्थ्यांना आकर्षित करीत असे अन् तेही आठशे वर्षांहून अधिक काळ! परंतु, ११९३ साली तुर्की आक्रमक बख्तियार खिलजी याने हे ग्रंथालय उद्ध्वस्त करून टाकले. असे म्हणतात की, या आक्रमणात, धार्मिक ग्रंथांचे जे नुकसान झाले, त्यामुळे त्या काळी भारतात प्रमुख असलेला बौद्ध धर्म शेकडो वर्षे मागे गेला. सांप्रत काही प्रयत्न सुरू असले, तरी तेव्हापासून आजतागायत, हे ग्रंथालय पुन्हा उभे होऊ शकले नाही. हे ग्रंथालय इतके प्रचंड मोठे आणि विशाल होते की, ते संपूर्ण नष्ट करायला तीन महिने लागले. या तुर्की आक्रमकाने विद्यापीठातील संन्यासी आणि बुद्धिमान विद्यार्थ्यांनाही मारून टाकले. असे सांगण्यात येते की, खिलजीच्या या माथेफिरूपणामुळे सुमारे नव्वद लाख हस्तलिखिते जाळली गेलीत.
दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळातदेखील जर्मनी, ऑस्ट्रिया तसेच इतर युरोपीय देशांमधील बरीच ग्रंथालये जाळण्यात आली होती. १९३३ साली ज्यू लोकांची २५ हजारांहून अधिक पुस्तके जाळण्यात आली होती, अशी नोंद आहे.
ज्ञानाच्या या भांडाराला जाळण्याचा पागलपणा आपल्याला समजूच शकत नाही. परंतु, सर्वात वाईट म्हणजे, हा आधुनिक काळात आणि तोही आपल्या शेजारच्या देशात आजही सुरू आहे आणि मीडिया मात्र मूकदर्शक बनला आहे. श्रीलंकेतील ही बातमी, पाल्कच्या सामुद्रधुनीच्या मार्फत तामिळनाडूमध्ये प्रकाशित व्हायला काही महिने लागले; उर्वरित भारताचे तर सोडूनच द्या!
आपण ग्रंथालयाची इमारत पुन:पुन्हा, कितीही वेळा बांधू शकतो; पण जळून खाक झालेल्या पुस्तकांना कधीही परत आणू शकत नाही.

शेअर करा

Posted by on Oct 24 2016. Filed under उपलेख, संपादकीय. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. You can leave a response or trackback to this entry

प्रतिक्रिया नोंदवा

Enable Google Transliteration.(To type in English, press Ctrl+g)

हवामान

  • दृष्टीक्षेपात

      व्हिडीओ संग्रह

      मागील बातम्या, लेख शोध

      Search by Date
      Search by Category
      Search with Google